Artikel

Luilakbol

Pinksterkrone

Degene die op zaterdag vóór Pinksteren het laatst uit zijn bed kwam, werd eruit gejaagd en was de luilak en moest het gezin op warme bollen trakteren. Dit gebruik is terug te voeren naar voorchristelijke tijden en moet gezien worden als de verjaging van de stervende winterdemonen. De luilakbollen werden gemaakt met witte bloem en werden vaak warme met stroop  of suiker en soms een kluitje verse grasboter gegeten. Acht aaneengeschoten bollen stonden ook bekend als achtlingen. Eders werden ze ook schootjes of schootbollen genoemd. Soms hadden ze de vorm van een kadetje, soms waren ze gebakken in de vorm van bolletjes.

Andere luilakgebruiken

Vroeg opstaan en ‘s morgens niet als laatste komen, was in Noord-Limburg geboden op de kortste dag van het jaar, 21 december. Langslapers werden naar de heilige genoemd die dan herdacht wordt: Thomas, ook al iemand die te laat placht te komen. De jongen die in Brabant op de laatste dag van het jaar, Sint Silvester, als laatste op school kwam, heette paus Silvester en moest trakteren.

In het Hoge Land van Groningen werd de luilak van Goede Vrijdag voor paasei (poaskai) uitgescholden. In Roodeschool kreeg op die dag het ‘aaskejong’ of de ‘aaskepoester’ van zijn medeleerlingen een zak met as op zijn rug. Tijdens een rondgang langs de huizen om centen op te halen, werd daar met stokken op geslagen zodat de as rondstoof. In Loppersum (Gelderland) werd zo’n jongen op die dag op een plank rondgedragen en een serenade van ketelmuziek gebracht.

De luilak wordt in de vorm van een varken het raam uit gesmeten

Op 1 mei trokken in Genemuiden (Overijssel) horden jongens in alle vroegte door de straten op zoek naar luie mottes (luie varkens). De folklorist Van der Ven meldt dat het er in 1940 maar liefst 42 waren. Die werden dan op een versierde ladder gezet en rondgedragen onder het zingen van: ‘Luie motte/luie zotte/op gaan staan/moet maar weer naar bed toe gaan.’

Iets dergelijks overkwam tot in de 19e eeuw de ‘pinksterbloem’ in Makkum (Friesland) maar dan op de ochtend voor Pinksteren. En op Pinkstermaandag was in Drenthe de koejongen die als hekkesluiter met zijn beesten in de wei verscheen, de ‘nustkook’, de treuzelaar, die met brandnetels en bremtakken werd geslagen.

Hoornblazen

Het luilakgebruik in de week voor Pinksteren vond niet alleen binnen gezinnen plaats maar ook op binnen diverse beroepsgroepen. Zo moest de dienstmeid die het laatste naar buiten kwam om kleedjes te kloppen trakteren evenals de schooljongen die het laatst op school kwam. Ook de groenteboer die als laatste zijn kraam met waren op de markt opbouwde was de klos en moest naar de bakker om Luilakbollen te kopen. Omdat de bollen warm gegeten moesten worden, blies de bakker ’s ochtends vroeg op zijn hoorn als de bollen klaar waren.

Luilak, slaapzak,

Beddejak, kermispap

Staat om negen uren op.

Bolachttien

Folklorist D.J. van der Ven meldt tijdens filmopnamen in de Zaanstreek in 1923 dat de warme bollen daar met witte radijzen werden gegeten. Huismoeders en dienstmeisjes trokken er die dag met een broodkorf en een warme, wollen deken naar de bakker om flinke hoeveelheden luilakbollen in te slaan. Er is een verhaal bekend van een forse Zaankanter die in die tijd maar liefst 18 bollen naar binnen wist te werken wat het zijn leven lang de bijnaam ‘Bolachttien’ opleverde.

Recept Hemelvaart- en Luilakbollen

Het recept voor de Hemelvaart- en de Luilakbollen uit Rotterdam en omgeving luidt als volgt:

Meng een 40 gram gist met 260 gram lauwe melk. Neem een 500 gram bloem (2/3 tarwe en 1/3 roggebloem) en meng deze met een 10 gram zout en 20 gram basterdsuiker. Maak een kuiltje in de bloem. Smelt een 50 gram boter en voeg dit samen met de aangemaakte gist toe, en werk dit tot een gistdeeg dat door goed kneden en slaan een soepel geheel is geworden. Op een warme plaats, afgedekt, laten rijzen gedurende een half uurtje. Was een 300 gram rozijnen en een 100 gram krenten en laat ze goed uitlekken. Nadat men het deeg opnieuw wat doorkneedde worden de rozijnen en krenten, met een theelepeltje kaneel erbij, erdoorheen gekneed. Na nogmaals een kwartiertje rijzen vormt men bolletjes van ca. 50 gram. Deze rond opbollen en op een beboterd bakklik leggen. Een weinig platdrukken en knip elk bolletje aan vier kanten diep in. Nog een kwartiertje laten narijzen. Met losgeklopt ei bestrijken en in een zeer hete oven (240°C) in 15 minuten gaar en bruin bakken. Ze worden het best beboterd en met stroop gegeten.

Bollenoproer

Aanvankelijk werden de luilakbollen gemaakt van betrekkelijk grof materiaal: grof gestampte tarwe werd met zuurdeeg en water tot een pasta aangemaakt. Allengs werden de Pinksterbollen van fijner materiaal gemaakt zodat in 1652 deze bollen een beschermde status kregen en voortaan werden gecontroleerd op gewicht, samenstelling en op fijnheid van meel. Ze werden daarom ook wel ‘fijntjes’ genoemd en moesten gemerkt zijn met de letter F.

Broodwegers moesten toezien op de kwaliteit en het gewicht. Dit leidde in 1748 in Amsterdam tot het beruchte bollenoproer toen iemand het waagde de bollen te licht af te wegen.

Geboorte van de kadet

Aanvankelijk werden de bollen alleen op zaterdag voor Pinksteren gebakken, reden waarom ze ook wel Pinksterbollen werden genoemd. Toen de belangstelling voor dit folkloristische gebruik verflauwde, werden de bollen eerst alleen voor de weekeinden en naderhand elke dag gebakken.

Ze werden toen geen luilakbollen meer genoemd maar kadetjes. Volgens sommigen stamt het woord ‘kadtje’ af van het Franse woord ‘quadraat’ wat vierkant betekent. Dit zou een adequate verklaring kunnen zijn omdat de luilakbollen van oudsher met acht stuks aan elkaar in een vierkant werden gebakken.

Bronnen:
Perspectief 1980 en retrospectief in de regionale broodbakkerij
D.J. van der Van, Consudel 30e jg. no. 10, augustus 1973

april 1997, M.B.O. Broodtheorie E.G. van Hoogstraten Uitgeverij: Highstreet B.V.
Jager, Volksgebruiken Houtzager

Brood. De geschiedenis van het brood en het broodgebruik in Nederland
2 oktober-14 november 1983
Museum Boymans-van Beuningen Rotterdam
Drs. J.R. ter Molen

Overdruk uit Volkskunde: Nederlands Brood op Christelijke Feestdagen
door Dr. C. Catharina van de Graft

Met dank aan Nederlands Bakkerijmuseum Het Warme Land in Hattem

Kostprijsberekening Luilakbol

grondstof gewicht in gr. prijs per kg. prijs per recept
tarwebloem 3.750  € 0,55  € 2,06
roggebloem 1.250  € 0,69  € 0,86
gist 400  € 0,99  € 0,40
melk 2.500  € 0,99  € 2,48
zout 100  € 0,19  € 0,02
basterd 200  € 1,06  € 0,21
roomboter 500  € 3,77  € 1,89
rozijnen smalls 3.000  € 2,75  € 8,25
krenten smalls 1.000  € 2,94  € 2,94
kaneel 50  € 8,20  € 0,41
eistrijksel 1.000  € 1,69  € 1,69
roomboter 1.000  € 3,77  € 3,77
prijs per recept  € 24,97
bruto gewicht 14.750
verwerkings- + inbakverlies 10% 1.475
netto gewicht 13.275
gebakken gewicht per stuk 15
uitkomst 885
grondstof kostprijs per stuk  € 0,03
directe arbeidsminuten per recept * 60
directe arbeidsminuten per stuk 0,1  € 0,47  € 0,03
totaal directe kosten per st.  € 0,06
opslag indirecte kossten 110%  € 0,07
 € 0,13
winstopslag 10%  € 0,01
 € 0,14
btw 6%  € 0,01
gecalculeerde prijs  € 0,15
verkoopprijs incl. btw  € 0,20
verkoopprijs excl. Btw  € 0,19
Bruto winst in €.  € 0,16
Bruto winst in % 85,05%
verkoop per week 885
verkoop opbrengst per week excl. Btw  € 166,98
bruto winst in €. per week  € 142,01
directe arbeidsminuten * = Minuten tot en met het bakken.
Alleen de blauwe velden invullen

Meer berichten

  • saint honoretaart 24kitchen

    Recept: Saint-Honorétaart

    Brood- en banketbakkers kenden vroeger diverse schutspatronen waaronder Sint Autbertus en in sommige gevallen Sint Lucia. Ter ere van de heilige Sint Honoratus van Amiens werd de Saint Honorétaart bedacht. Een waardig eerbetoon voor de schutspatroon van brood-, banket- en hostiebakkers. Een Saint Honorétaart is… Lees verder →

  • foto: Weekendbakerij

    Recept: Hernhutters en Oranjebloesemschuim

    De bakkers van de Hernhuttergemeenschap in Zeist introduceerden nieuwe banketproducten als Hernhuttertjes, Zeister Geduld en Oranjebloesemschuim. De Evangelische Broedergemeente Hernhutters vestigde zich in 1734 in Nederland, in de buurt van IJsselstein om precies te zijn. Deze broedergemeente bestond niet alleen uit een kerkgenootschap maar ook… Lees verder →

  • Bakkerskoek met sinas (Zeelandia)

    Koek in Nederland

    Nederlanders waren en zijn koeketers. De Amsterdammers spanden vroeger blijkbaar de kroon want – met eer- droegen zij als scheldnaam ‘koeketers’. Germanen, Grieken, Romeinen, Middeleeuwers: er is bijna geen volk of periode te bedenken waarin de mens geen koek bakte. Er wordt gezegd dat het… Lees verder →

  • Uddeler meertjes

    Lokale specialiteiten

    Nu de vakanties weer losbarsten en met name binnenlandse vakanties in tijden van economische malaise populair zijn, is het zaak om als brood- en banketbakker te werken aan lokale specialiteiten. Uw voorgangers waren daar ook zeer bedreven in. In deze aflevering gaan we in op… Lees verder →

  • sandwiches (2)

    Pinksterpicknick en sandwiches

    De woorden ‘picknick’ en ‘sandwiches’ passen goed bij fraai lente- en zomerweer. Daarom ditmaal een duik in het ontstaan van deze woorden en een recept voor een bijpassend picknickbrood. Picknick Er zijn twee landen die beweren dat ze het idee voor een picknick – een… Lees verder →

  • Drents turfje, Drents museum Assen

    Recept: turfjes

    In ons kouwe kikkerland was turf in vroeger eeuwen dé manier om je bakkersoven of kachel te stoken. Daar herinneren diverse soorten turfkoekjes en zelfs een turfbrood aan. Dat turf een belangrijke rol speelde in leven van alle dag bewijzen de vele foto’s  van turfschepen… Lees verder →

  • Koninkje, uit het boek groot en klein luxe - brood van G.W. Barendsen

    Recept: koninkjes

    Van oudsher bestaat er een goede relatie tussen de bakkerijbranche en het Koningshuis. Geen wonder: de Koninklijke feestdagen zijn aanleiding voor extra verkoop van Oranjeproducten. Daarom bakken we voor de nieuw ingevoerde Koningsspelen dit jaar ‘Koninkjes’. Ons vorstenhuis en de kleur Oranje Als wij aan… Lees verder →

  • Luilakbollen 4

    Hemelvaartsbollen uit Rotterdam

    “’s Morgens hil vroeg gaot ze uut en at ze dan tuus komp, kroep ze wir in bet. Dat numen ze dauwtrappen” , aldus een Gelderse boer in 1954. Het dauwtrappen gaat niet op een lege maag. Daar horen Rotterdamse Hemelvaartbollen bij. Achtergronden bij Hemelvaart… Lees verder →

  • italiaans paasbrood

    Pasen: matzes en paasbrood

       Het oudst bekende Paasbrood ontstond toen de Israëlieten wegtrokken uit Egypte waar zij 40 jaar in ballingschap hadden doorgebracht. In haast werden broden gebakken voor de lange reis. Er was geen gelegenheid het deeg te laten rijzen en zo ontstonden de ‘mazoth’ of matzes.… Lees verder →

  • Mutzen_duitsland

    Recept: Limburgse mutzen

    In de carnavalstijd worden jaarlijks tienduizenden nonnevotten en worstenbroodjes verorberd. Maar van oudsher waren er nog tal van andere lekkernijen die tijdens dit feestgedruis de inwendige mens moesten versterken. Vastenavond werd vroeger ook wel ‘Bacchusdag’ of ‘smuldag’ genoemd. Vlak voor het begin van de Vastentijd… Lees verder →