Artikel

Luilakbol

Pinksterkrone

Degene die op zaterdag vóór Pinksteren het laatst uit zijn bed kwam, werd eruit gejaagd en was de luilak en moest het gezin op warme bollen trakteren. Dit gebruik is terug te voeren naar voorchristelijke tijden en moet gezien worden als de verjaging van de stervende winterdemonen. De luilakbollen werden gemaakt met witte bloem en werden vaak warme met stroop  of suiker en soms een kluitje verse grasboter gegeten. Acht aaneengeschoten bollen stonden ook bekend als achtlingen. Eders werden ze ook schootjes of schootbollen genoemd. Soms hadden ze de vorm van een kadetje, soms waren ze gebakken in de vorm van bolletjes.

Andere luilakgebruiken

Vroeg opstaan en ‘s morgens niet als laatste komen, was in Noord-Limburg geboden op de kortste dag van het jaar, 21 december. Langslapers werden naar de heilige genoemd die dan herdacht wordt: Thomas, ook al iemand die te laat placht te komen. De jongen die in Brabant op de laatste dag van het jaar, Sint Silvester, als laatste op school kwam, heette paus Silvester en moest trakteren.

In het Hoge Land van Groningen werd de luilak van Goede Vrijdag voor paasei (poaskai) uitgescholden. In Roodeschool kreeg op die dag het ‘aaskejong’ of de ‘aaskepoester’ van zijn medeleerlingen een zak met as op zijn rug. Tijdens een rondgang langs de huizen om centen op te halen, werd daar met stokken op geslagen zodat de as rondstoof. In Loppersum (Gelderland) werd zo’n jongen op die dag op een plank rondgedragen en een serenade van ketelmuziek gebracht.

De luilak wordt in de vorm van een varken het raam uit gesmeten

Op 1 mei trokken in Genemuiden (Overijssel) horden jongens in alle vroegte door de straten op zoek naar luie mottes (luie varkens). De folklorist Van der Ven meldt dat het er in 1940 maar liefst 42 waren. Die werden dan op een versierde ladder gezet en rondgedragen onder het zingen van: ‘Luie motte/luie zotte/op gaan staan/moet maar weer naar bed toe gaan.’

Iets dergelijks overkwam tot in de 19e eeuw de ‘pinksterbloem’ in Makkum (Friesland) maar dan op de ochtend voor Pinksteren. En op Pinkstermaandag was in Drenthe de koejongen die als hekkesluiter met zijn beesten in de wei verscheen, de ‘nustkook’, de treuzelaar, die met brandnetels en bremtakken werd geslagen.

Hoornblazen

Het luilakgebruik in de week voor Pinksteren vond niet alleen binnen gezinnen plaats maar ook op binnen diverse beroepsgroepen. Zo moest de dienstmeid die het laatste naar buiten kwam om kleedjes te kloppen trakteren evenals de schooljongen die het laatst op school kwam. Ook de groenteboer die als laatste zijn kraam met waren op de markt opbouwde was de klos en moest naar de bakker om Luilakbollen te kopen. Omdat de bollen warm gegeten moesten worden, blies de bakker ’s ochtends vroeg op zijn hoorn als de bollen klaar waren.

Luilak, slaapzak,

Beddejak, kermispap

Staat om negen uren op.

Bolachttien

Folklorist D.J. van der Ven meldt tijdens filmopnamen in de Zaanstreek in 1923 dat de warme bollen daar met witte radijzen werden gegeten. Huismoeders en dienstmeisjes trokken er die dag met een broodkorf en een warme, wollen deken naar de bakker om flinke hoeveelheden luilakbollen in te slaan. Er is een verhaal bekend van een forse Zaankanter die in die tijd maar liefst 18 bollen naar binnen wist te werken wat het zijn leven lang de bijnaam ‘Bolachttien’ opleverde.

Recept Hemelvaart- en Luilakbollen

Het recept voor de Hemelvaart- en de Luilakbollen uit Rotterdam en omgeving luidt als volgt:

Meng een 40 gram gist met 260 gram lauwe melk. Neem een 500 gram bloem (2/3 tarwe en 1/3 roggebloem) en meng deze met een 10 gram zout en 20 gram basterdsuiker. Maak een kuiltje in de bloem. Smelt een 50 gram boter en voeg dit samen met de aangemaakte gist toe, en werk dit tot een gistdeeg dat door goed kneden en slaan een soepel geheel is geworden. Op een warme plaats, afgedekt, laten rijzen gedurende een half uurtje. Was een 300 gram rozijnen en een 100 gram krenten en laat ze goed uitlekken. Nadat men het deeg opnieuw wat doorkneedde worden de rozijnen en krenten, met een theelepeltje kaneel erbij, erdoorheen gekneed. Na nogmaals een kwartiertje rijzen vormt men bolletjes van ca. 50 gram. Deze rond opbollen en op een beboterd bakklik leggen. Een weinig platdrukken en knip elk bolletje aan vier kanten diep in. Nog een kwartiertje laten narijzen. Met losgeklopt ei bestrijken en in een zeer hete oven (240°C) in 15 minuten gaar en bruin bakken. Ze worden het best beboterd en met stroop gegeten.

Bollenoproer

Aanvankelijk werden de luilakbollen gemaakt van betrekkelijk grof materiaal: grof gestampte tarwe werd met zuurdeeg en water tot een pasta aangemaakt. Allengs werden de Pinksterbollen van fijner materiaal gemaakt zodat in 1652 deze bollen een beschermde status kregen en voortaan werden gecontroleerd op gewicht, samenstelling en op fijnheid van meel. Ze werden daarom ook wel ‘fijntjes’ genoemd en moesten gemerkt zijn met de letter F.

Broodwegers moesten toezien op de kwaliteit en het gewicht. Dit leidde in 1748 in Amsterdam tot het beruchte bollenoproer toen iemand het waagde de bollen te licht af te wegen.

Geboorte van de kadet

Aanvankelijk werden de bollen alleen op zaterdag voor Pinksteren gebakken, reden waarom ze ook wel Pinksterbollen werden genoemd. Toen de belangstelling voor dit folkloristische gebruik verflauwde, werden de bollen eerst alleen voor de weekeinden en naderhand elke dag gebakken.

Ze werden toen geen luilakbollen meer genoemd maar kadetjes. Volgens sommigen stamt het woord ‘kadtje’ af van het Franse woord ‘quadraat’ wat vierkant betekent. Dit zou een adequate verklaring kunnen zijn omdat de luilakbollen van oudsher met acht stuks aan elkaar in een vierkant werden gebakken.

Bronnen:
Perspectief 1980 en retrospectief in de regionale broodbakkerij
D.J. van der Van, Consudel 30e jg. no. 10, augustus 1973

april 1997, M.B.O. Broodtheorie E.G. van Hoogstraten Uitgeverij: Highstreet B.V.
Jager, Volksgebruiken Houtzager

Brood. De geschiedenis van het brood en het broodgebruik in Nederland
2 oktober-14 november 1983
Museum Boymans-van Beuningen Rotterdam
Drs. J.R. ter Molen

Overdruk uit Volkskunde: Nederlands Brood op Christelijke Feestdagen
door Dr. C. Catharina van de Graft

Met dank aan Nederlands Bakkerijmuseum Het Warme Land in Hattem

Kostprijsberekening Luilakbol

grondstof gewicht in gr. prijs per kg. prijs per recept
tarwebloem 3.750  € 0,55  € 2,06
roggebloem 1.250  € 0,69  € 0,86
gist 400  € 0,99  € 0,40
melk 2.500  € 0,99  € 2,48
zout 100  € 0,19  € 0,02
basterd 200  € 1,06  € 0,21
roomboter 500  € 3,77  € 1,89
rozijnen smalls 3.000  € 2,75  € 8,25
krenten smalls 1.000  € 2,94  € 2,94
kaneel 50  € 8,20  € 0,41
eistrijksel 1.000  € 1,69  € 1,69
roomboter 1.000  € 3,77  € 3,77
prijs per recept  € 24,97
bruto gewicht 14.750
verwerkings- + inbakverlies 10% 1.475
netto gewicht 13.275
gebakken gewicht per stuk 15
uitkomst 885
grondstof kostprijs per stuk  € 0,03
directe arbeidsminuten per recept * 60
directe arbeidsminuten per stuk 0,1  € 0,47  € 0,03
totaal directe kosten per st.  € 0,06
opslag indirecte kossten 110%  € 0,07
 € 0,13
winstopslag 10%  € 0,01
 € 0,14
btw 6%  € 0,01
gecalculeerde prijs  € 0,15
verkoopprijs incl. btw  € 0,20
verkoopprijs excl. Btw  € 0,19
Bruto winst in €.  € 0,16
Bruto winst in % 85,05%
verkoop per week 885
verkoop opbrengst per week excl. Btw  € 166,98
bruto winst in €. per week  € 142,01
directe arbeidsminuten * = Minuten tot en met het bakken.
Alleen de blauwe velden invullen

Meer berichten

  • Koninkje, uit het boek groot en klein luxe - brood van G.W. Barendsen

    Recept: koninkjes

    Van oudsher bestaat er een goede relatie tussen de bakkerijbranche en het Koningshuis. Geen wonder: de Koninklijke feestdagen zijn aanleiding voor extra verkoop van Oranjeproducten. Daarom bakken we voor de nieuw ingevoerde Koningsspelen dit jaar ‘Koninkjes’. Ons vorstenhuis en de kleur Oranje Als wij aan… Lees verder →

  • Luilakbollen 4

    Hemelvaartsbollen uit Rotterdam

    “’s Morgens hil vroeg gaot ze uut en at ze dan tuus komp, kroep ze wir in bet. Dat numen ze dauwtrappen” , aldus een Gelderse boer in 1954. Het dauwtrappen gaat niet op een lege maag. Daar horen Rotterdamse Hemelvaartbollen bij. Achtergronden bij Hemelvaart… Lees verder →

  • italiaans paasbrood

    Pasen: matzes en paasbrood

       Het oudst bekende Paasbrood ontstond toen de Israëlieten wegtrokken uit Egypte waar zij 40 jaar in ballingschap hadden doorgebracht. In haast werden broden gebakken voor de lange reis. Er was geen gelegenheid het deeg te laten rijzen en zo ontstonden de ‘mazoth’ of matzes.… Lees verder →

  • Mutzen_duitsland

    Recept: Limburgse mutzen

    In de carnavalstijd worden jaarlijks tienduizenden nonnevotten en worstenbroodjes verorberd. Maar van oudsher waren er nog tal van andere lekkernijen die tijdens dit feestgedruis de inwendige mens moesten versterken. Vastenavond werd vroeger ook wel ‘Bacchusdag’ of ‘smuldag’ genoemd. Vlak voor het begin van de Vastentijd… Lees verder →

  • soort schootjes

    Recept: lichtmisbrood / deelbrood

    De maand februari was in diverse regio’s in ons land de periode waarin het zogenoemde ‘deelbrood’ werd uitgedeeld aan de armen. Dit gebruik vond zowel plaats op de avond vóór 2 februari (Maria Lichtmis) als op de vooravond van 24 februari, de dag van de… Lees verder →

  • kroggens_klaar

    Recept: Elburger Kroggens

    De Elburger kroggens, een locale specialiteit waar menigeen in de jaren ’50 en ’60 een ‘moord’ voor zou doen. Anno 2014 is er nog één bakker die ze bakt in dit oude vesting- en visserijstadje: bakkerij Docter. Maar laten we eerst eens nader op die… Lees verder →

  • haarlemmerhalletjes in blik

    Recept: Haarlemmer Halletjes

    Haarlemmers werden vroeger Houten Haarlemmers genoemd, omdat er met hen geen feestje te vieren viel. Op deze boute uitspraak valt echter wel wat af te dingen: Haarlem is ook de stad van lekkernijen als Jopenbier, Fonteinkoek en de internationaal vermaarde Haarlemmer Halletjes. Haarlemmer Halletjes zijn… Lees verder →

  • Brioche

    Recept: Brioche

    “Als het volk niets te eten heeft, geef ze dan brioche!” Die onsterfelijke woorden zou koningin Marie-Antoinette hebben gesproken toen het Franse volk in de 18e eeuw in opstand kwam tegen de honger, armoe en haar decadente levensstijl en die van haar man Lodewijk XVI.… Lees verder →

  • Sneeuwballen, foto Smulweb

    Recept: Slemp en Sneeuwballen

    Met Slemp en Sneeuwballen luiden we het oude jaar uit. De donkere Midwintermaanden waren van oudsher vol van mystiek, symboliek en vreedzame Kerstgebruiken. Haver In Limburg werden in de nacht vóór Kerst zakken met haver voor de paarden klaargelegd. Deze haver zou extra heilzaam zijn voor… Lees verder →

  • rauwkost

    Hartig banket: salade

    We gaan ook in deze museale aflevering nog even door op de hartige kant van banket. Tot in de eerste helft van de 20e eeuw waren de meeste ambachtelijke banketbakkers tevens cateraar. Als ware culinaire grootmeester leverden zij gastronomische hoogstandjes af, hetzij in de vorm… Lees verder →